พื้นที่ชุ่มน้ำหนองหาร ได้ประกาศเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับนานาชาติของประเทศไทย ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หนองหารเป็นแหล่งน้ำธรรมชาติขนาดใหญ่ที่สุดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ และมีขนาดใหญ่เป็นอันดับ ๒ ของประเทศ มีพื้นที่ผิวน้ำประมาณ ๔๖,๐๐๐ ไร่ หรือ ๑๒๓ ตารางกิโลเมตร แต่มีพื้นที่หนองหารทั้งหมด ๗๗,๐๑๔ ไร่ มีความลึกเฉลี่ย ๒.๐๐ เมตร จุดที่ลึกที่สุดประมาณ ๔.๕๐ เมตร มีแหล่งน้ำต้นน้ำเป็นลำห้วยไหลลงสู่หนองหารทั้งสิ้น ๑๖ สาย เป็นแหล่งต้นน้ำที่ใหญ่ที่สุด โดยมีลุ่มน้ำพุงซึ่งเกิดจากเทือกเขาภูพานเป็นแหล่งต้นน้ำที่สำคัญที่สุด หนองหารเชื่อมต่อกับแม่น้ำโขงโดยไหลลงลุ่มน้ำก่ำและไหลลงสู่แม่น้ำโขงที่อำเภอธาตุพนมจังหวัดนครพนมซึ่งลุ่มน้ำก่ำมีความยาวประมาณ ๑๒๐ กิโลเมตร
เดิมหนองหารเป็นแหล่งน้ำธรรมชาติที่เป็นระบบปิดในเขตพื้นที่หนองหาร มีเกาะดอนมากกว่า ๖๐ เกาะดอน แต่ปัจจุบันเหลือเพียง ๑๘ เกาะดอน เกาะดอนที่ใหญ่ที่สุดคือดอนสวรรค์ ทำให้มีการสะสม สิ่งต่างๆทั้งการทับถมตะกอนของเสียน้ำจากชุมชนและจากการทำการเกษตร มีผลให้หนองหารตื้นเขินเกิดการเน่าเสียเสื่อมโทรมอย่างรวดเร็ว สภาพหนองหารบริเวณพื้นที่ติดเทศบาลเมืองสกลนครมีผักตบชวา ขันหนาแน่น เนื่องจากได้รับอิทธิพลจากน้ำเสียที่ระบายจากเมืองทำให้วัชพืชน้ำเจริญงอกงามขยายพันธ์จนมีปริมาณมาก และความหนาแน่นของพันธ์ไม้น้ำที่ขึ้นปกคลุมพื้นที่ผิวน้ำในหนองหารมีประมาณร้อยละ ๓๐ ของพื้นที่ผิวน้ำ ซึ่งจะสามารถมองเห็นได้ชัดเจนเป็นผลทำให้ปริมาตรเก็บกักน้ำลดน้อยลง และแหล่งที่อยู่อาศัยของสัตว์น้ำลดลงไปด้วย หนองหารมีลักษณะทางกายภาพเป็นที่ราบเนินลอนลาดคล้ายแอ่งกระทะแบน พื้นดินเป็นดินทรายและลูกรัง ในฤดูแล้งน้ำจะแห้งสามารถเดินเท้าเปล่าไปมาหาสู่กันได้
เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๘๔ มีการสำรวจเพื่อการพัฒนาลุ่มน้ำหนองหาร ได้มีการก่อสร้างประตูระบายน้ำระหว่างหนองหารกับลำน้ำก่ำที่ไหลลงสู่แม่น้ำโขง ประตูระบายน้ำแล้วเสร็จปี ๒๔๙๖ ชื่อว่า “แววพยัคฆ์คัน” แต่ต่อมาปี พ.ศ. ๒๕๓๕ ได้ก่อสร้างประตูระบายน้ำใหม่ชื่อว่าประตู “สุรัสวดี” โดยมีระดับเก็บกักน้ำสูงกว่าประตูแววพยัคฆ์คัน ๕๐ เซนติเมตร เก็บกักน้ำได้ประมาณ ๑๙๘ ล้านลูกบาศก์เมตร พื้นที่ผิวน้ำ ๑๒๓ ตารางกิโลเมตร โดยประตูสุรัสวดีมีการออกแบบด้านข้างประตูมีบันไดปลาโจนเพื่อให้ปลาจากแม่น้ำโขงที่เดินผ่านลำน้ำก่ำได้ข้ามมาวางไข่ในหนองหาร แต่ไม่สามารถขึ้นมาได้ทั้งหมด ในระยะที่หนองหารมีระดับน้ำลดต่ำลงจนถึงระดับต่ำสุด ปริมาณน้ำในหนองหารจะมีปริมาตรประมาณ ๑๑๙ ล้านลูกบาศก์เมตร พื้นที่ผิวน้ำลดลงเหลือเพียง ๗๓ ตารางกิโลเมตร ทำให้หนองหารเป็นแหล่งเก็บกักน้ำอย่างถาวร
การใช้ประโยชน์ของหนองหาร
- เป็นแหล่งน้ำเพื่อการเกษตรกรรมประชากรในลุ่มน้ำหนองหารประมาณ ๓,๐๐๐ ครัวเรือนได้รับประโยชน์จากน้ำในหนองหารเพื่อการเพาะปลูกโดยเฉพาะช่วงฝนทิ้งช่วง ส่วนใหญ่ จะปลูกข้าวโดยคิดเป็นพื้นที่ประมาณ ๒๑,๖๓๖ ไร่ นอกจากนี้ยังมีข้าวโพด มันสำปะหลังและฝ้าย
- เป็นแหล่งเพาะพันธุ์สัตว์น้ำ กรมประมงได้เข้ามาจัดการให้หนองหารเป็นแหล่งทำประมงน้ำจืด โดยมีชาวประมงในบริเวณพื้นที่ประมาณ ๑,๑๐๐ คน ซึ่งส่วนใหญ่คือประชากรที่อยู่รอบหนองหาร และมีปริมาณปลาที่จับได้ปีละประมาณ ๓๔๕ ตัน
- แหล่งน้ำดิบสำหรับผลิตน้ำประปา เนื่องจากหนองหารเป็นแหล่งน้ำจืดขนาดใหญ่และอยู่ใกล้กับชุมชนเมือง สำนักงานประปาสกลนครจึงใช้น้ำในหนองหารเป็นแหล่งน้ำดิบในการผลิตน้ำประปาในอัตราปีละประมาณ ๓.๖ ล้านลูกบาศก์เมตร นับตั้งแต่ปี ๒๕๐๐ เป็นต้นมา โดยให้บริการประชาชน ในเขตเทศบาลเมือง ซึ่งควบคุมการบริหารงานโดยสำนักงานประปาส่วนภูมิภาคเขต ๗ อุดรธานี
- เป็นแหล่งท่องเที่ยว เนื่องจากหนองหารมีพื้นที่กว้างใหญ่และมีเกาะใหญ่น้อยต่างๆ มีทัศนียภาพที่สวยงามเหมาะแก่การเป็นแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติโดยมีสถานที่ท่องเที่ยวและแหล่งพักผ่อนหย่อนใจริมหนองหารที่สำคัญ คือ สวนสมเด็จพระศรีนครินทร์และเกาะต่างๆ