ลำน้ำก่ำ เป็นลำน้ำลักษณะพิเศษที่มีต้นน้ำที่สำคัญอยู่ที่หนองหาร เสมือนเป็นทางระบายน้ำของลำน้ำพุงและนำน้ำในหนองหารไปยังแม่น้ำโขง โดยไหลผ่านอำเภอเมืองสกลนคร อำเภอ โคกศรีสุพรรณของจังหงวัดสกลนคร ผ่านอำเภอนาแก ไหลลงแม่น้ำโขงที่อำเภอธาตุพนม จังหวัดนครพนม ลำน้ำก่ำ มีพื้นที่ลุ่มน้ำประมาณ ๒.๖๗๘ ตารางกิโลเมตร (๑,๖๗๓,๘๗๗ ไร่) อยู่ในพื้นที่อำเภอเมือง โพนนาแก้ว โคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร และมีโครงการพัฒนาลุ่มน้ำก่ำ อันเนื่องมาจากพระราชดำริ เป็นโครงการที่ประชาชนในท้องถิ่นบริเวณ ๒ ฝั่ง ลำน้ำก่ำในเขตสกลนครและนครพนม ทูลเกล้าขอความช่วยเหลือจากพระบาทสมเด็จพระจ้าอยู่หัวฯ ให้ทรงแก้ปัญหาในเรื่องน้ำท่วมพื้นที่เพาะปลูกในฤดูฝนและขาดแคลนน้ำเพื่อการเกษตร รวมทั้งอุปโภคบริโภคในฤดูแล้งโดยมอบหมายกรมชลประทานพิจารณาวางโครงการและก่อสร้างโครงการพัฒนาลุ่มน้ำก่ำจังหวัดสกลนคร-นครพนม และทรงวางโครงการด้วยพระองค์เอง
สภาพภูมิประเทศในเขตพื้นที่โครงการฯ มีความลาดเทจากทิศตะวันตกไปทางทิศตะวันออก ความลาดเทจากหนองหารไปยังอำเภอนาแกประมาณ ๑ : ๔๐๐๐ และจากอำเภอนาแกไปถึงปากลำน้ำก่ำไปจดแม่น้ำโขงประมาณ ๑:๕๐๐๐ พื้นที่สองฝั่งของลำน้ำก่ำ ส่วนใหญ่เป็นที่นา มีหมู่บ้านตั้งกระจายอยู่ในที่เนินตลอดลำน้ำ ช่วงปลายลำน้ำก่ำมีสภาพเป็นที่ลุ่มน้ำท่วม ถึงเป็นประจำ โดยเฉลี่ย มีตลิ่งสูงประมาณ ๕ เมตร มีความยาวประมาณ ๑๒๓ กิโลเมตร ลักษณะคดเคี้ยวมาก พื้นที่รับน้ำฝนรวมประมาณ ๓,๔๔๐ ตารางกิโลเมตร ปริมาณน้ำท่าเฉลี่ยต่อปีประมาณ ๑,๔๐๐ ล้านลูกบาศก์เมตร ลำน้ำก่ำมีน้ำไหลตลอดปี แต่ในหน้าแล้งมีน้ำไหลน้อยมาก กรมชลประทาน ได้ก่อสร้างประตูระบายน้ำในลำน้ำก่ำ จำนวน ๔ แห่ง ตามพระราชดำริฯ เพื่อเก็บกักน้ำและยกระดับ ให้สูงขึ้นในพื้นที่จังหวัดสกลนครมีจำนวน ๑ แห่ง คือประตูระบายน้ำบ้านหนองบึง ตำบลด่านม่วงคำอำเภอโคกศรีสุพรรณ จังหวัดสกลนคร ก่อสร้างเสร็จปี ๒๕๔๓ เป็นประตูระบายน้ำคอนกรีตเสริมเหล็ก บานระบายโค้ง ขนาดความกว้าง ๖ เมตร สูง ๗.๕๐ เมตร จำนวน ๒ ช่อง ความจุ ในลำน้ำที่ระดับเก็บกัก ๑.๘๗ ล้านลูกบาศก์เมตรพื้นที่ระบบส่งน้ำ ๑๒,๖๐๐ ไร่มีพื้นที่ลุ่มน้ำประกอบด้วย
ตารางที่ ๕.๓.๑๒ แสดงลักษณะพื้นที่ลำน้ำก่ำ
ลักษณะพื้นที่ | เนื้อที่ (ตร.กม.) | เนื้อที่ (ไร่) | เนื้อที่ (ร้อยละ) |
พื้นที่ที่มีข้อจำกัดในการพัฒนา (พื้นที่ป่าโซน C พื้นที่ชั้นคุณภาพน้ำชั้น ๑) | ๑๓๔ | ๘๓,๕๕๐ | ๕.๐๐ |
พื้นที่แหล่งน้ำประมาณ | ๑๐๗ | ๖๖,๕๘๑ | ๔.๐๐ |
พื้นที่ชุมชนประมาณ | ๓๘ | ๒๓,๗๘๘ | ๑.๔๐ |
โครงการชลประทานปัจจุบัน | ๓๖๒ | ๒๒๖,๐๖๔ | ๑๓.๕๐ |
โครงการชลประทานตามแผน | ๒๐๐ | ๑๒๕,๑๙๕ | ๗.๕๐ |
ที่เหลือประมาณ(พื้นที่เกษตรน้ำฝนและป่าเสื่อมโทรม) | ๑,๘๓๘ | ๑,๑๔๘,๖๙๙ | ๖๘.๖๐ |
พื้นที่ลุ่มน้ำ | ๒,๖๗๙ | ๑,๖๗๓,๘๗๗ | ๑๐๐.๐๐ |
ที่มา : สำนักงานทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมจังหวัดสกลนคร (ข้อมูล ณ วันที่ ๑๐ กันยายน ๒๕๕๓)
ความต้องการใช้น้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำเพื่อการอุปโภคบริโภคเฉลี่ยปีละประมาณ ๑.๓๘ ล้านลูกบาศก์เมตร โดยมีความต้องการใช้น้ำเพื่อการเกษตรเฉลี่ยปีละ ๒๐๐.๕๓ ล้านลูกบาศก์เมตร จำนวนประชากร ในลุ่มน้ำมีประมาณ ๓๓๕,๙๒๐ คน เป็นครอบครัวเกษตรกรประมาณ ๕๓,๔๘๕ ครัวเรือนครอบครองพื้นที่เกษตรเฉลี่ย ๑๔.๙๖ ไร่ต่อครัวเรือน มีรายได้เฉลี่ยประมาณ ๕,๐๒๙ บาท/คน/ปี ลำน้ำก่ำ มีพื้นที่รับน้ำฝนมีโครงการพัฒนาแหล่งน้ำจำนวน ๑๙๘ โครงการ และเครื่องสูบน้ำด้วยพลังงานไฟฟ้า จำนวน ๓๗ โครงการ สภาพปัจจุบันพบว่าสภาวะขาดแคลนน้ำของผู้ใช้น้ำด้านต่างๆ ในลุ่มน้ำก่ำ อยู่ในระดับขาดแคลนน้ำน้อย